استقلال و نفی سلطه در دیدگاه فقهی – سیاسی آیةالله خامنه‌ای (98/8/23)

این کرسی با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین سید سجاد ایزدهی با نقد دکتر محسن مهاجرنیا و دکتر روح الله شریعتی مورخ 23/8/98 در پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی برگزار گردید.
 

در ابتدا دبیر کرسی، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی‌اصغر نصرتی، ضمن اشاره به شعار محوری انقلاب اسلامی(استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی) که تثبیت هویت اسلامی را همراه با نفی هرگونه وابستگی به دو قطب نظام سرمایه‌داری غربی و نظام سوسیالیستی و کمونیستی شرقی، پایه‌ریزی می‌کرد، قانون اساسی را سند ارزشمندی دانست که چارچوب سترگی برای عزتمندی نظام و نفی هرگونه وابستگی، با ابتناء به ارزش‌های بنیادین اسلامی، ایجاد کرده است.

وی سپس توجه خاص امام خمینی را بر شعار نه شرقی ـ نه غربی و نفی هرگونه سلطه بیگانه بر مقدرات کشور را ضامن استقلال نظام و جامعه اسلامی عنوان کرد و اضافه شود که در ادامه حرکت نظام، حضرت آیةالله خامنه‌ای بی‌وقفه و در یک مراقبه دائمی، نظام را بر مدار استقلال و نفی هرگونه سلطه بیگانه، رهبری و اداره کرده است. این نشست علمی به‌دنبال آن است که مسأله استقلال و نفی سلطه را در اندیشه فقهی سیاسی آیةالله خامنه‌ای مورد بررسی قرار دهد. از این‌رو استاد ایزدهی این مسأله را که حاصل سالها تأمل علمی در اندیشه‌های فقهی و سیاسی آیة‌الله خامنه‌ای است، به اشتراک می‌گذارد تا اساتید محترم هیأت نقد، استاد مهاجرنیا از منظر فلسفه سیاسی و استاد شریعتی از منظر فقهی و حقوقی مورد نقد و ارزیابی قرار دهند.

در ادامه دکتر سید سجاد ایزدهی دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مدیر گروه فقه سیاسی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، تأملات خود را در رابطه با قاعده نفی سبیل و استقلال در اندیشه و دیدگاه فقهی سیاسی آیةالله خامنه‌ای به تفصیل بیان شود که آن‌را بطور مختصر در چند فراز زیر از نظر می‌گذاریم:

1.نفی سبیل که برداشتی از آیه شریفه 141 سوره نساء است «وَ لَنْ یجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً» که خداوند هرگونه سلطه کفار بر مؤمنین را منتفی دانسته به مثابه یک قاعده کلی است که در فقه سیاسی شیعه یک اصل حاکم بر دیپلماسی و سیاست خارجی نظام اسلامی به شمار می‌رود. و اصولاً قواعد فقه سیاسی به عنوان سیاست‌های کلی نظام عمل می‌کنند و می‌توانند مواردی را که تحت شمول قاعده قرار می‌گیرند پوشش دهند.

2. از نفی سبیل و تعبیر قرآنی «لن یجعل الله»، دو قرائت خبری و انشائی می‌توان داشت که در اینجا آیه در صدد اخبار از اتفاق و خبری نیست بلکه در صدد وضع قاعده و پایه‌گذاری یک سیاست از حاکم است یعنی نباید کفار در موضع مسلط بر مؤمنین قرار داشته باشند و بر آنها سلطه پیدا کنند.

3. نفی سبیل یک قاعده فقه سیاسی است ولی رویکرد فقه حکومتی دارد یعنی در حالت صرف حکم کلی معیشت بلکه در موضع اجرای حکومت، یک قاعده عملی است.

4. این قاعده شامل محافظت از سرزمین‌های اسلامی (دارالاسلام) در برابر سلطه کفار (دارالکفر) را طلب می‌کند و علاوه بر محافظت از نظام اسلامی در ایران حمایت از کشورهایی مثل عراق، افغانستان، سوریه، لبنان و فسلطین را که در خط مقدم مقابله با کف قرار دارند را بر همۀ مسلمانان واجب می‌شمرد و با تغییری که در مفهوم دارالاسلام ایجاد شده حتی می‌تواند مجموعه 54 کشور اسلامی که تحت سازمان کنفرانس اسلامی، تشکل یافته‌اند را نیز در بر گیرد و نیز تنها استقلال از کفار مراد معیشت بلکه استقلال و نفی فرودستی از نظام سلطه را مورد توجه قرار می‌دهد. همانطور که در نگاه رهبری معظم انقلاب اسلامی نیز مراد نفی سلطه نظام‌هایی است که در اختیار و تحت رهبری کفار قرار دارد.

5. قاعده نفی سبیل و سلطه سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، نظامی و امنیتی، علمی، جمعیتی کفار در دو قالب خودنمایی می‌کند. یکی وجه سلبی که مسلمانان در برابر ملاحظات فیزیکی کفار در ابعاد مختلف مقاومت کرده و راه آنها را بر سرنوشت مسلمانان ببندند. دیگری وجه ایجابی نفی سلطه است که در قالب استقلال در تصمیم‌گیری‌ها، خودکفایی‌های اقتصادی، فنی، مدیریتی، هویت فرهنگی و اسلامی تجلی پیدا می‌کند.

آیة‌الله خامنه‌ای در گام دوم انقلاب اسلامی، از سطح نظام جمهوری اسلامی فراتر رفته و با توجه به رویکرد تمدنی انقلاب اسلامی، نفی سلطه را در افض فراتر از مرزهای سیاسی به جهان اسلام و سرنوشت مسلمین مطرح کرده است. هر چند امروز این قاعده، محور مقاومت در غرب آسیا را در یک سامانه و در قالب دارالاسلام، در مقابل دارالکفر و نظام سلطه، یکپارچه ساخته است. حجةالاسلام والمسلمین شریعتی، عضو هیأت علمی گروه فقه سیاسی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی در نقد مباحث مطرح شده به دلالت آیه مورد استناد در نفی سبیل (لن یجعل الله) اشاره نموره، نفی در آیه را اخباری دانست و اضافه کردند که در وجه ایجابی می‌توان به قواعد دیگری از فقه سیاسی نیز استناد نمود مانند آیه 6 سوره انفال، «واعدوا لهم مااستطعتم من قوة و من رباط الخیل ترهبون به عدوالله و عدوکم» و یا آیه 8 سوره منافقون «ولله العزة وللرسول و للمؤمنین ...» که در وجه ایجابی می‌تواند موجب تقویت و ارتقاء جایگاه عزتمند برای جامعه و نظام اسلامی در مقابل نظام سلطه باشد. استاد شریعتی، مؤلف کتاب قواعد فقه سیاسی، همچنین پرسش‌هایی را ناظر به این بحث مطرح کردند از جمله آیا با استناد به قاعده نفی سبیل، تنها مکلف به خروج از هژمونی سلطه کشورهای غربی و نظام‌های استکباری هستیم یا از این قاعده، لزوم کمک به کشورهای اسلامی و مستضعف نیز قابل استنباط است؟ از جمله آنچه در افغانستان اتفاق افتاد و با پذیرش و تصویب کاپیتولاسیون، سلطه نظامیان و اتباع آمریکایی بر مسلمین در جامعه سیاسی افغانستان برقرار گردید.

حجةالاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا استادیار عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نقد دیدگاه مطرح شده افزود، فقه سیاسی یک دانش انتزاعی نیست و مسأله محور است و قواعد و اصول و احکام آن متوجه مسأله عینی اجتماعی و حکومتی شکل می‌گیرند بنابراین در داخل فقه سیاسی، اگر قاعده‌ای مثل نفی سلطه و استقلال قرار است شکل گیرد باید ظرف موضوعی آن مطرح شود.

مؤلف کتاب فلسفه سیاسی آیةالله خامنه‌ای با اشاره به اینکه با دقت در رفتار و تعاملات جمهوری اسلامی ایران با دیگر کشورها و نظام بین‌الملل مشاهده می‌کنیم که با پیوستن و پذیرش بسیاری از معاهدات و قوانین بین‌المللی، مثل عضویت در سازمان ملل متحد و سازمان‌های تابعه آن، حقوق بشر، کنوانسیون حقوق زنان و عضویت در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و پیوستن به معاهده NPT و دهها معاهده و پیمان بین‌المللی، در عمل نظام سلطه و فرداستی کفار را بر سرنوشت خود پذیرفته‌ایم. در اینجا یا باید مفهوم سلطه بازسازی و بازتعریف کنیم یا ساختار و رفتار نظام را تغییر دهیم.

حجةالاسلام والمسلمین مهاجرنیا افزود سلطه و نیز نفی سلطه، در نگاه سنتی و نگاه مدرن مفهوم یکسانی ندارند و در این گفتار و ارائه بحث، از چیستی و مفهوم این موضوع سختی به میان نیامد. این خلأ تعریف موضوع به استحکام پایه بحث آسیب می‌رساند.

استاد مهاجرنیا در پایان اشاره نمود که آنچه از بیانات آیةالله خامنه‌ای در تبیین و استدلال‌ها استفاده شد، مباحث سیاسی و جامعه شناختی بود و رویکرد فقهی نداشت. لازم است مفاهیم در پارادایم فقه بازسازی شود تا موضوع فقه سیاسی به شکل آشکار و قابل دفاعی در برابر این موضوع روشن شود.

در پایان حجةالاسلام والمسلمین ایزدهی ضمن تأکید بر اینکه نفی سبیل یک مبحث انتزاعی نیست و از آن نه عنوان یک حقیقت که به صورت قاعده‌ای ناظر به حل مسأله عینی و مبتلا به جامعه و نظام اسلامی مورد توجه قرار می‌گیرد، به برخی از نقدها و پرسش‌های اعضای هیأت نقد پرداخته و آنها را پاسخ گفتند که گزارش مشروع این کرسی ترویجی در شکل مناسبی ارائه خواهد شد.

منبع:پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی

تاریخ خبر: 1398/9/12 سه‌شنبه
تعداد بازدید کل: 209 تعداد بازدید امروز: 1
 
امتیاز دهی
 
 


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 210
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

پژوهشكده علوم و انديشه سياسي
مجری سایت : شرکت سیگما