كارگاه پژوهشي فلسفه سياسي معاصر

گروه فلسفه سياسي پژوهشكده علوم و انديشه سياسي در ادامه برگزاري كارگاه­هاي پژوهشي در اسفند ماه  1388 و فروردين و ارديبهشت 1389 «كارگاه پژوهشي فلسفه سياسي معاصر» را در دو قسمت؛ اول، انديشه شناسي سياسي و دوم، انديشه سياسي در ايران معاصر؛ با حضور اساتيد و پژوهشگران، برگزار كرد. گزارش اين كارگاه پژوهشي به قرار ذيل است :اول، «انديشه شناسي سياسي»استاد محترم آقاي دكترمنوچهري در آغاز كارگاه پژوهشي فلسفه سياسي معاصر ،جلسات اول و دوم، مفهوم انديشه شناسي سياسي را از دو منظر نظريه و روش مورد توجه قرار داد و به نسبت انديشه سياسي با انديشه شناسي سياسي و سياست­گذاري و توسعه اشاره كرد.

انديشه شناسي سياسي از منظر نظريه، تئوريزه كردن انديشه­ورزي سياسي است و از منظر روش، روش­هاي مواجهه با انديشه سياسي است.

در انديشه شناسي سياسي از منظر نظريه مي­توان نظريه­هاي «نسبي­گراي» اسپريگنز، هابرماس، دريدا،«بازي زباني»  ليوتار، «عام گرايي» اشتراوس، «ساختارگرايي زباني»، «گسست» طباطبايي وآرنت و«تداوم» پلامناتز را برشمرد. دكترمنوچهري در ادامه  نظريه «پاراديمي» خود را كه جمع بين دو نظريه گسست و تداوم است توضيح داد.

از نظر وي نظريه پاراديمي، امكان شناخت درست از انديشه سياسي را مي­دهد و پارادايم­هاي موازي را مي­توان  با هم مورد مطالعه قرار دهد. دكتر منوچهري از عناصر متفاوت وجوه انديشه سياسي با عنوان مقدمات، مقومات، تضمنات يا استلزامات ياد كرد و ثقل انديشه سياسي را از منظر پاراديمي وجه تضمنات آن دانست.

 وي در ادامه كارگاه، اشكال و صور انديشه سياسي، روش­هاي مواجهه با انديشه سياسي چون تاريخ فكري، جامعه شناسي معرفت و... را توضيح داده و تفاوت­هاي آنها را با يكديگر يادآور شد.

استاد محترم دكترمنوچهري در جلسات سوم و چهارم كارگاه پژوهشي فلسفه سياسي معاصر متعرض مباحث نظري  و روشي شد و تحولات اخير در حوزه انديشه را مورد توجه قرار داد و ابهامات مفهومي مبتلابه را برشمرد. وي اظهار داشت: نظريه تبيين امر واقع است و با انديشه متفاوت بوده و انديشه ورزي را مورد بحث قرار مي­دهد.

اصطلاح روش نيز كاربردهاي متفاوتي دارد؛ گاه به معني روش تحقيق براي تجزيه وتحليل داده­ها و گاه در ارتباط با نظريه به عنوان چارچوب نظري و شيوه مواجهه با موضوع به كار مي­رود. نظريه؛ شناخت امر سياسي است و رهيافت؛ چگونه دانستن آن. چنانكه گفته شد موضوع نظريه سياسي، چيستي انديشه سياسي است. يعني در نظريه سياسي، انديشه سياسي به جاي امر سياسي مي­نشيند. براي انواع نظريه­هاي سياسي مي­توان نظريه «درماني موقعيتي» اسپرينگز ؛ كه قائل به گسست است ، نظريه «فلسفي عام» اشتراوس؛ كه قائل به تداوم است و يا نظريه «گفتماني» فوكو و اخلاق مقاومت وي، نظريه «مادي طبقاتي اجتماعي» ماركس و يا «تطبيقي» را بر شمرد.

دكتر منوچهري  در، جلسات پنجم و ششم، اين كارگاه پژوهشي اظهار داشتند:

نظريه سياسي با تاريخ انديشه سياسي متفاوت است حوزه­هايي كه انديشه سياسي را تبيين كرده اند عبارتند از تاريخ فكري، جامعه شناسي معرفت و اشكال و صور انديشه سياسي. گاه ممكن است يك نظريه مانند گفتمان ، به عنوان روش نيز به كار گرفته ­شود در اين صورت به عنوان يك دستگاه تبيين؛ نظريه است.  هرچند در برخي نظريه­هاي گفتماني، روش­هايي به كارگرفته شده است كه گفتماني تلقي نمي­شوند مانند ديرينه شناسي و يا تبارشناسي در نظريه گفتماني فوكو. از نظر دكتر منوچهري به كارگيري گفتمان به عنوان روش قابل مناقشه است.

دكتر منوچهري برخي طبقه بندي­هاي موجود را، كه كانون­هاي موجود  انديشه سياسي در جهان را برمبناي متافيزيك و يا مدرنيته تقسيم بندي وطبقه بندي مي­كنند،  برشمرد و چارچوب پيشنهادي خود يا همان چارچوب انديشه سياسي را معيار قرار داد و براساس دلالت­هاي تبييني، هنجاري و معرفتي از هشت جريان انديشه سياسي در جهان و نمايندگان آنها نام برد:

1 پسامدرن ؛ مانند ليوتار، دلوز،فوكو، كونلي،رورتي، ژان لوك­نانسي

2 پسا ماركسيسم؛ مانند لاكلا و موفه، نگري، باديو، ژيژك

3 جامعه­گرايان؛ مانند والزر وتيلور

4- فمنيسم؛

5 نوليبراليسم؛ مانند رالز

6 محيط زيست يا سبزها يا پساوستفاليايي­ها؛ مانند دابسون، ماتيوز و لي

7- جريان هرمنوتيكي؛ مانند تيلور، آرنت، ريكور، مرلوپونتي، لوك نانسي و جامعه­گرايان

8 احياگران؛ نوارسطويي­ها، نوكانتي­ها؛ مانند مكينتاير و ...

وي با يادآوري تداخل ها و جنبه­هاي گوناگون انديشه اي يك انديشمند به تفصيل چگونگي  تقسيم بندي براساس معيارهاي ياد شده را توضيح داد.

دوم، «انديشه سياسي در ايران معاصر»

در جلسه نخست اين كارگاه  حجت الاسلام دكتر فيرحي موضوع مباحث خود را «انديشه سياسي در ايران معاصر» اعلام كرد و اظهار داشت در اين مباحث به تازگي­ها، امكانات و اختلالات انديشه سياسي معاصر در ايران خواهد پرداخت. وي در ابتدا يادآوري ده مقدمه را لازم دانست:

اول؛            دو گونه انديشه سياسي داريم ؛ يكي تحليل منطقي انديشه سياسي است كه خود نوعي فلسفيدن است و ديگر تحليل انضمامي انديشه است كه نگاه به انديشه سياسي از منظر نظريه سياسي و تلقي انديشه سياسي به مثابه نظريه سياسي است.

دوم؛            امرسياسي ، امري اعتباري و پسا انساني است.

سوم؛ انديشه سياسي معاصر داراي نگاه مدرن است و بر خلاف فلسفه سياسي پيشامدرن، در پي كشف نظريه سياسي درنوموس نيست.

چهارم؛ نظريه هاي قديم از جنس نظر  ومستقل از انسان بودند نظريه هاي جديد از جنس عمل و انساني وبسيار انساني اند و بدين ترتيب ضريب تفسيرپذيري آنها بالاتر است.

پنجم؛ دگرگوني هاي سياسي، از سلطنت به جمهوري اسلامي، واقعيت تفسيري تلقي مي­گردند.

ششم؛ از آنجاكه انسان محدود است  تفسير و اعتبار هم محدود است.

هفتم؛ اعتباري بودن در نسبت با تخطئه پذيري است بنابراين چگونه ميتوانيم در فلسفه سياسي مخطئه نباشيم؟

هشتم؛ اگر انديشه را به مثابه كالا در نظر بگيريم تنها يكي از عناصر آن انسان است بنابراين همه انديشه به خلاقيت انسان برنمي­گردد؛ بلكه  سرمايه­اي نيز وجود دارد كه امري اجتماعي و تاريخي است.

نهم؛            دولت در ايران در چهارمرحله حضور دارد : تعريف يا چيستي؛ تصديق يعني اين شكل خاص دولت باشد يا نباشد؛ اجرايي يعني اينكه قانون اساسي را چگونه تدوين كنيم كه دولت خوب كار كندو پشتيباني يعني اينكه چگونه  مشكلات دولت را حل كنيم.

دهم؛ حوزه هاي محدويت در ايران از 1311 به بعد از اين قرار است ماترياليسم و توحيد ؛ شناخت كه به توحيد يا ماترياليسم مي انجامد. مالكيت  و اقتصاد ؛ سياست. با الهام از اين مباحث است كه انديشه سياسي معاصر از گذشتگان فاصله گرفت و ايدئولوژيك هم شد.

باتوجه  به مقدمات يادشده ؛ مباحث كارگاه حول دو محور اخير  يعني محدوديت ها در تعريف و تصديق و اجرا و پشتيباني دولت و حوزه هاي مناقشه خواهد بود. پرسش اساسي اين است كه : چرا به طرف چنين شكلي از دولت رفتيم؟ پاسخ اين است كه جامعه ايران پس از مشروطه با قبل از مشروطه فرق داشت. تصوري تاريخي از دولت و سلطنت وجود داشت و خلاقيت اثر محدودي داشت.

در جلسه دوم كارگاه حجت الاسلام دكتر فيرحي اظهارداشت:تاريخ «انديشه سياسي در ايران معاصر»  يعني پي گرفتن اين موضوع از ديدگاه نظريه. كالايي ديدن انديشه سياسي اين ويژگي­هارا دارد: معاصر است؛ تكيه بر سرمايه اجتماعي دارد؛ به محدوديت­هاي انسان معاصر توجه دارد.

در دوره مشروطه دوبرداشت از قانون اساسي وجود داشت: يكي برداشت دموكراتيك بود كه قانون را خواست اكثريت مي­دانست و ديگري مفهوم چپ بود كه بهترين قانون را آن مي­دانست كه با نيازهاي ذاتي انسان منطبق باشد و معتقد به كشف قانون بود و تحت تاثير سوسياليزم پوزيتيويستي قفقازي قرار داشت. كسي كه قانون را بهتر كشف مي­كند؛ رهبر و احزاب به عنوان رهبران بودند. بدين ترتيب مفهوم نخبه گرايانه از دولت شكل ­گرفت و دولت مدرن با نظريه امامت گره خورد. اين تفسير از دولت در انديشه  سنتي به صورت اجتهاد در نص و استنباط احكام و قانونگذاري درآمد. گرچه در اين ميان راه حل هاي نائيني با سنت قبلي پيوند دارد اما بحثهاي بعدي اينطور نيست و مجتهد به مثابه رهبر و واضع احكام موضوعه در مي­آيد نه كارشناس احكام شرعي. انديشه سياسي ايران معاصر در اين ديالكتيك چپ و دولت مدرن و شريعت و دولت مدرن قرار مي­گيرد. ضلع ديگري هم هست و آنهم مفاهيم دموكراتيك در قانون اساسي مشروطه و پيش نويس ق. ا. ج.ا . ا و ق. ا. ج.ا . ا اول ودوم است.

حجت الاسلام دكتر فيرحي در جلسه سوم كارگاه نسبت تاريخ انديشه سياسي در ايران معاصر با پديده دولت قانون يا دولت مدرن مبتني بر قانون را مورد بحث قرار داد. به بيان وي دولت مفهومي است كه ما خود برساخته ايم و با مفهوم دولت در جا­هاي ديگر  متفاوت است بنابر اين براي شناخت اين دولت ناگزير از شناخت انديشه سياسي معاصر هستيم. كه با ديالكتيك معكوس يا مهندسي معكوس به آن نايل مي­آيم.

انديشه سياسي در ايران معاصر سه دوره دارد: مشروطه؛ كه دوره تاسيس است؛ پهلوي ؛ دوره جمهوري اسلامي.

يكي از نويسندگان سه ويژگي براي روشنفكري و تاثيري كه بردولت نهاده برمي­شمارد: اول، فرديدي بودن و پرخاشگري ؛ دوم، ذهن­گرايي هايدگري و چپ؛ سوم، روشنفكري، به مثابه پيامبري.

باتوجه به نقش روشنفكري در انقلاب اسلامي؛ ويژگي­هاي آن در ساخت دولت وارد شده و آنرا اقتدارگرا مي­سازد. دولت مدرن دولت قانون و مكانيزم آن اقتدارگرايي است. اين ويژگي­ها ربطي به مذهب يا ج . ا . ندارد. هر دولتي كه در آن دهه شكل مي­گرفت چنين حالتي پيدا مي­كرد. اين ويژگي­ها چهره عمومي دولت را بوجود مي آورد. آنچه  اين چهره را مذهبي مي­كند توحيد در مقابل ماترياليسم و ارجاع به نصوص است. بدين ترتيب سيرت دولت اقتدارگرا و صورت آن مذهبي مي­گردد. براي اين­كه دريابيم چگونه دولت چنين سيرتي پيدا مي­كند ناگزير از مطالعه تاريخ فكرهستيم. سيرت دولت تحت تاثير روشنفكري است كه آنان خود تحت تاثير فرديد و جلال بودند تحت تاثير اين دو است كه مفهوم خويشتن پيدا مي­شود.

پيامدهاي تعريف خويشتن به صورت سلبي از اين قرار است:

1 ايجاد اين هماني ميان علم وهويت.  از نظر فرديد فرهنگ از علم جدا شدني نيست.

2 تقسيم شرق و غرب براساس دانايي است.

3 ضديت مالكيت خصوصي و سرمايه داري و مخالفت با ماشين و تكنولوژي و ميل به گروه­هاي  پائين اجتماعي و بازگشت به فرهنگ روستايي و محاصره شهر با روستا.

4 ضديت با مكاتب هنري جديد

خويشتن گرايي در ايران خشن و با بددهني همراه است. از سوي ديگر دولت نيز بايد انسجام داشته و بر تكثر غلبه كند و اقتدارگرا باشد از اين رو لازم است كه شوكران تصفيه را هرازگاهي سر كشد.

در جلسه چهارم كارگاه پژوهشي حجت الاسلام دكتر فيرحي اظهارداشت: دولت امروزي دولت مدرن است و از جمله ويژگي هاي آن تكيه برقانون موضوعه است و مسيري طي كرده كه اقتدارگرا، ضدغربي، ضد مدرن، ضدعلم است و استقلال خواهي در ذات آن است. پرسش اين است كه اين دولت چگونه ساخته شده و چرا چنين سيرتي پيدا كرده است؟ آيا مي­توان آنرا كالبد شكافي كرد؟ 

در پاسخ شاهد دوفرضيه هستيم 1) اقتدارگرايي دولت به وجه مذهبي آن برمي­گردد و بهترين راه حل پيشنهادي؛ راه حل سكولاريستي است: تفكيك دين از دولت.  اين راه حل به بخشي از نيروهاي مذهبي نيز سرايت كرده و فرضيه پشت سر آن عدم انفكاك سيرت و صورت دولت است. انتقاد ما اين است كه اقتدارگرايي در ذات اين دولت است. اين دولت جمهوري يا دموكراتيك هم بود، اقتدارگرا بود. چنانكه سكولاركردن دولت در قبل از ج . ا . ا هم­راهي پيدا نكرد وبه انقلاب منجر شد.

2) فرضيه پيشنهادي اين است كه به جاي تكيه بر وحدت سيرت و صورت دولت و ارجاع آن به وجه مذهبي ببينيم چرا اين دولت چنين است. اين دولت برساخته است و در تاريخ يك صدساله ؛ آن­را در كارخانه فكر وذهن ساختيم اين دولت مبتني بر گفتمان بازگشت به خويشتن است و نياز به آناتومي دارد و همه اش اسلامي نيست.

 با توجه به تفاوتي كه ريتزر ميان سنت و سنت ابداعي مي­گذارد مي­توانيم  ميان سنت و سنت ابداعي فرق بگذاريم .در دهه­هاي 40 و 50 «سنت» يا سنت ابداعي يا ادعايي ساخته شد و بايد مرز آن­را با سنت اسلامي مشخص كرد. اين سنت ابداعي ايدئولوژيك است و نگهبان دارد؛ در حالي­كه فقه متخصص دارد.

 
امتیاز دهی
 
 


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 79
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

پژوهشكده علوم و انديشه سياسي
مجری سایت : شرکت سیگما