تاثیر مناقشات کلام سیاسی بر رقابت های سیاسی ج.ا.ا

اثر حاضر به دنبال بررسی تأثیر مناقشات کلام سیاسی بر رقابت‌های سیاسی در دوره تأسیس، تثبیت، سازندگی - اصلاحات و اصول گرایی جمهوری اسلامی است. از دیدگاه نویسنده، مؤلفه‌های کلام سیاسی متأثر از زمینه‌های ذهنی و عینی است که در صورت بندی جریان‌ها و جناح‌های سیاسی - فکری جمهوری اسلامی نقش اساسی داشته است. از منظر الگوی روشی این اثر، افزوده شدن بی ضابطه مناقشات کلام سیاسی موجب بی قاعده‌گی در رقابت‌های سیاسی و تعادل آن موجب کاهش بی قاعده‌گی در رقابت‌های سیاسی جمهوری اسلامی بوده است. از این رو، راهکارهای کلانی چون پی جویی کلام سیاسی اعتدالی- انفکاکی، تمهید مشارکت سیاسی حداکثری، تکثر سیاسی هنجارمند می تواند در مدیریت رقابت های سیاسی مؤثر باشد.

باسمه تعالی

نویسنده: علی آقاجانی

رتبه علمی: دکترای علوم سیاسی از دانشگاه باقرالعلوم

ایمیل:aqajaniqanad@gmail.com

موضوع اثر و اهمیت آن:

ماهیت دنیای سیاست رقابت و کنش گری متکثرانه برای نیل به منابع سیاست است. اما منابع در ساحت سیاست همچون پهنه طبیعت نه همه یاب و نه بی نهایت بلکه کم یاب است. همین نکته موجب تلاش مجدانه افراد و گروه‌ها برای فرا چنگ آوردن سهم و نقش بیشتر از این منابع و در نتیجه ظهور چرخه رقابت است. در این میدان هنر سیاستگران رعایت قواعد رقابت و کنش گری در عرصه سیاست با بهره گیری از تمامی امکانات ذهنی و عینی موجود است تا رقابت بسامان و بهنجار گردد. چنانچه خللی در این مسأله پیش آید بی قاعده‌گی بر عرصه سیاسی غالب شده و تأثیرات مخربی خواهد داشت. آن گونه که در ایران معاصر شاهد آن بوده‌ایم.

نظام جمهوری اسلامی در حالی در ایران با ابتنا بر مبانی اسلامی شکل گرفت که یکی از چالش‌های عمده در ایران معاصر بی قاعده‌گی رقابت‌های سیاسی و در نتیجه عدم اجماع نخبگان و بی سامانی‌های فزاینده و در نهایت حرکت نسبتاً کُند توسعه در ایران بوده است. در تاریخ سیاسی معاصر ایران قبل از انقلاب مشروطه، همواره رقابت سیاسی زیر یوغ ثبات سیاسی استبداد مدار بوده و محلی از اعراب نداشته است. در دوره مشروطه، رقابت سیاسی افزایش یافت، اما از آن سو ثبات سیاسی به اضمحلال رفت؛ و در اثر آزادی رها، امور معیشت و اعتقادی مردم دچار التهاب شد. به گونه‌ای که هر گروهی در جایی برای به دست گرفتن قدرت سر برآورد. در دوره پس از مشروطه، خصوصاً از ۱۳۰۴ به بعد، رقابت سیاسی قربانی ثبات سیاسی شد. در دوران ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ این بار رویه باز هم معکوس شده و شاهد دوره‌ای بسیار مشابه با آزادی امنیت ‌ستیز دوران مشروطه بودیم که ثبات سیاسی کشور را از میان برد. در دوران ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ این بار رویه باز هم معکوس شده و شاهد دوره‌ای بسیار مشابه با آزادی افسار گسیخته و امنیت ‌ستیز دوران مشروطه بودیم که ثبات سیاسی کشور را از میان برد. در دوره زمانی ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ و پیش از وقوع انقلاب اسلامی، شاهد دورانی شبه رضاخانی شدیم به گونه‌ای که رقابت سیاسی به سود ثبات سیاسی؛ مجدداً قربانی شد.

این چرخه معیوب در جمهوری اسلامی نیز از کار نایستاد و همچنان با شدت و ضعف ادامه یافت. این مسأله در نقاط عطفی مانند رفراندوم جمهوری اسلامی. مسأله قانون اساسی... انتخابات ریاست جمهوری و مجلس اول. قانون کار. نظارت استصوابی و... رخ نموده است. از دیگر سو فروپاشی ائتلاف‌هایی مانند ائتلاف خط امام با برخی علمای سنتی. ائتلاف خط امام با لیبرال‌های اسلامی. ائتلاف خط امام با سوسیالیست‌های اسلامی. ائتلاف لبیرال‌های اسلامی با سوسیالیست‌های اسلامی. ائتلاف راست سنتی و راست مدرن و... را شاهد بوده‌ایم. این مسأله گاه در مقاطعی نظیر اوایل دهه 60 و یا پس از انتخابات 88 به صورت خشونت فزاینده و بحران موثر تداوم یافته است.

در تبیین و تحلیل این مسأله برخی علت اصلی را در نقش ویژگی‌های شخصیتی نخبگان و رهبران سیاسی، برخی در دخالت‌های خارجی، برخی در علل جامعه شناختی و فرهنگی و پاره‌ای در مسائل اقتصادی و اختلاف و تضاد منافع طبقاتی پی گیری کرده‌اند. در این میان نکته اساسی آن است که دریابیم این بی قاعده‌گی و نابسامانی در رقابت‌های سیاسی شاید تفاوتی مهم با دوران پیش از تأسیس جمهوری اسلامی دارد. جمهوری اسلامی بر مبنای تعالیم دینی و مشارکت سیاسی مبتنی بر آموزه‌ها یا زمینه‌های دینی اکثریت ملت شکل گرفت. در این نظام عمده جناح‌های سیاسی مؤثر از همان ابتدای انقلاب نوعی وابستگی دینی و ترکیبی از اندیشه دینی را در تفکر خود داشته‌اند. در حالی که پیش از انقلاب محور رقابت‌های احزاب و جریان‌های مؤثر حاکمیت ارتباط مستقیمی با دین پیدا نمی‌کرد. اما پس از انقلاب این ارتباط شکل مستقیمی به خود گرفت. از این رو انواع تفاسیر و تعابیر دینی از زندگی سیاسی به کانون و محور رقابت‌های سیاسی بدل گشت.

از میان این مسائل دینی به نظر می‌رسد که مؤلفه‌های کلام سیاسی گرانیگاه رقابت‌های سیاسی و موجب ائتلاف‌ها و فروپاشی ائتلاف‌ها و تعارض‌های سیاسی بوده است به گونه‌ای که مناقشات پیرامون آن و عدم اجماع نسبی درباره آن موجب بی قاعده‌گی‌های رقابت سیاسی در جمهوری اسلامی شده است. پس از انقلاب مناقشات مختلفی حول مؤلفه‌های کلام سیاسی میان طیف‌های گوناگون فکری - سیاسی شکل گرفت. این مناقشات در میان اسلام گرایان و حتی طرفداران اسلام فقاهتی نیز با شدت و ضعف وجود داشته است. بر این اساس چنانچه مقاطع دوره تأسیس 1357-1360، دوره تثبیت1360-1368، دوره توسعه اقتصادی 1368-1376، دوره توسعه سیاسی1376-1388و دوره عدالت 1392-1388 را وارسیم متوجه این نکته می‌شویم که الگوی رقابت بر مدار تفسیر از مؤلفه‌های کلام سیاسی چرخیده است و اکثریتی از ائتلاف‌ها و فروپاشی ائتلاف‌ها از این منشا بوده است. بر این پایه تأثیری که مناقشات مربوط به مؤلفه‌های کلام سیاسی بر رقابت‌های سیاسی در جمهوری اسلامی گذاشته است آن است که این محور را تبدیل به مهم‌ترین عامل رقابت در قالب‌های مختلف در طول 35 سال نموده است.

بر این اساس تحقیق در صدد است تا این این مسأله را در طی پنج دوره از دوران 35 ساله نظام (دوره تأسیس 1357-1360، دوره تثبیت، 1360-1368، دوره سازندگی و اصلاحات، 84-1368و دوره اصول گرایی عدالت خواه 1392- 1388) به آزمون بگذارد و بررسی نماید. در این مسیر از مرام نامه‌ها، مو ضع گیری‌های احزاب و گروه‌ها و رهبران آنها و شخصیت‌های فکری منتسب به آنها بهره گیری خواهد شد.

برجستگی‌های اثر نسبت به آثار مشابه:  

از جنبه‌های نوآوری این رساله آن است که به بررسی چرایی و چگونگی تأثیرگذاری مناقشات مربوط به کلام سیاسی بر رقابت‌های سیاسی در جمهوری اسلامی می‌پردازد. امری که تا کنون به این گستردگی و شمول بدان پرداخته نشده است. از دیگر جنبه‌های نوآوری جریان‌شناسی سیاسی دوره جمهوری اسلامی بر اساس مؤلفه‌های کلام سیاسی است. تلفیق مباحث کلام سیاسی و جامعه شناسی سیاسی جهت تبیین فضای سیاسی کشور و تبیین تطور و تحول نگاه جریانات سیاسی نسبت به مؤلفه‌های کلام سیاسی در طول دوره‌های مختلف جمهوری اسلامی از دیگر نوآوری‌های رساله است.

  1. روش تحقیق و شیوه ارائه مطالب:

روش تحقیق توصیفی تحلیلی و با استناد کتابخانه ای است. چارچوب نظری نیز مدلی است که در آن رابطه میان مناقشات کلامی سیاسی با رقابت های سیاسی توضیح داده شده است. در این زمینه با دخل و تصرف، از دیدگاه‌های توماس اسکینر و دیوید ساندرز به صورت تلفیقی و گزینشی نیز بهره برده شده است. در این مدل با استشهاد به هرمنوتیک قصدگرای اسکینر و نظریات ساندرز درباره رقابت سیاسی همراه با ابداعات و دخل و تصرفاتی می‌توان مجموع رساله را پوشش داد.

  1. نتیجه اثر:

مجموع رساله در پی پاسخ بدین پرسش است که مناقشات کلام سیاسی چه تأثیراتی بر رقابت‌های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران داشته و ساز وکارهای لازم برای ایجاد قاعده‌مندی در این رقابت‌های سیاسی چه می‌تواند باشد. ارائه الگویی که در آن از عناصری از نظریه‌های اسکینر و دیوید ساندرز به صورت ترکیبی بهره گرفته شود تا تبیینی به طور نسبی کامل از روند تأثیر گذاری مناقشات و مسائل کلامی سیاسی بر رقابت‌های سیاسی در جمهوری اسلامی عرضه گردد وجهه همت این رساله است. گرچه دست یابی به صد درصد هدف امری ایده آل است اما اگر به هشتاد درصد هم دست یافته باشد قابل توجه است. با وجود این حتما دارای اشکالات متعددی است که امید است در نگاه‌های پسین رفع گردد.

بر این اساس می‌توان مشاهده کرد که در اکثر موارد فرضیه صدق کرده است. البته در برخی موارد صدق حداکثری و در برخی موارد مطابقت کم تری دارد. شاید تنها موردی که مطابقت حداقلی دارد جدا شدن احمدی نژاد از اصول گرایان و رفتارهای سیاسی خاص وی است. با نگاهی به ادوار مورد مطالعه و پژوهش در می‌یابیم که در تمامی ادوار رقابت سیاسی در جمهوری اسلامی سطح چسبندگی و وابستگی رقابت‌ها به مناقشات کلامی سیاسی بالاست. اما در میان ادوار، دور دوم ریاست جمهوری‌ هاشمی رفسنجانی در دوره سازندگی و دور نخست ریاست جمهوری احمدی نژاد در دوره اصول گرایی سطح تنش و تنازع پایین تر است که ارتباط و ثیقی با کاسته شدن از حدت و شدت مناقشات کلامی سیاسی در کنار سایر عوامل دارد.

معکوس آن در دوره تأسیس و دور اول ریاست جمهوری خاتمی در دوره اصلاحات و دور دوم ریاست جمهوری احمدی نژاد در دوره اصول گرایی سطح تنش و تنازع در رقابت‌های سیاسی بالاتر است.

نکته دیگر تغییر در ادبیات برخی موضوعات یا تغییر در جوانب و ابعاد موضوع است. مثلا در موضوع ولایت فقیه ابعاد و جوانب و نقطه تمرکز مناقشه متفاوت است. در دوره نخست مناقشه بر سر اصل حق فقها در زعامت سیاسی است. در دوره دوم مناقشه بر سر مطلقه یا مقیده بودن آن است. در دوره دیگر نحوه اعمال و تقید یا عدم تقیدش به قانون اساسی مطرح است. گاهی نیز ادبیات مناقشه متفاوت است. مانند آن که ادبیات اسلام و حاکمیت ملی در دوره نخست به اسلام و دموکراسی (مردم سالاری) در دوره سوم تغییر می‌کند. یا موضوع جامعیت در دوره نخست به قلمرو دین در دوره‌های سوم و چهارم تغییر ادبیات می‌دهد.

مباحث اصلی اثر:

تحقیق در شش فصل و یک نتیجه گیری سامان یافته است. فصل نخست به کلیات می‌پردازد. در این فصل ابتدا مفاهیم مؤثر در تحقیق و سپس چارچوب نظری آن تبیین شده است. فصول دوم تا پنجم چهار دوره تأسیس، تثبیت، سازندگی و اصلاحات و اصول گرایی را به ترتیب زمانی مورد بحث و بررسی قرار داده است و دارای جمع بندی در پایان فصل می‌باشند. ذیل هر یک از این فصول چهارگانه (2 تا 5) سه محور مورد پژوهش است. محور نخست زمینه‌های ذهنی و عینی تأثیرگذار بر مناقشات کلامی سیاسی و رقابت‌های سیاسی است. محور دوم صورت بندی مناقشات کلامی سیاسی است که گفتمان‌های کلان را می‌کاود. محور سوم تأثیر مناقشات کلامی سیاسی بر صورت بندی رقابت‌های سیاسی است که در همه دوره‌ها این سه محور مشترک است. فصل ششم به ارائه راه کارهایی جهت مدیریت بهتر تأثیر مناقشات کلامی سیاسی بر رقابت‌های سیاسی پرداخته است که در دو محور راهکار نظری که در بر گیرنده کلام سیاسی اعتدالی است و راهکار عملی ارائه گردیده است. در نتیجه گیری مروری بر فصول گذشته، ارزیابی فرضیه تحقیق، بررسی تطور جناح‌ها در مناقشات کلامی سیاسی و تأثیر مناقشات کلامی سیاسی بر رقابت‌های سیاسی لحاظ گردیده است. منابع و مآخذ نیز در انتهای تحقیق ضمیمه گردیده است.

منبع:پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی

تاریخ خبر: 1398/9/30 شنبه
تعداد بازدید کل: 143 تعداد بازدید امروز: 1
 
امتیاز دهی
 
 


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 144
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

پژوهشكده علوم و انديشه سياسي
مجری سایت : شرکت سیگما